Τι ισχύει σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες για την προστασία των διατηρητέων.
Η νομοθετική εμπειρία της υπόλοιπης Ευρώπης καταδεικνύει την απόσταση που πρέπει να διανύσει η Ελλάδα ως προς ένα πιο αποτελεσματικό μοντέλο προστασίας του αρχιτεκτονικού της κεφαλαίου.
Δεν είναι ότι οι άλλες χώρες έχουν λύσει ένα τόσο περίπλοκο ζήτημα. Ωστόσο, μια βασική ειδοποιός διαφορά σε σύγκριση με εμάς είναι η δυνατότητα της δημόσιας αρχής να παρέμβει σε ιδιωτικό, διατηρητέο ακίνητο χωρίς τη συναίνεση του ιδιοκτήτη, αν τα πράγματα οδηγηθούν σε αδιέξοδο.
Το πρόβλημα, πάντως, δεν είναι αποκλειστικά ελληνικό. Μελέτη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής του 2019 για τις ιστορικές κατοικίες οικογενειακής ιδιοκτησίας στην Ευρώπη διαπιστώνει ότι αρκετά ιστορικά ακίνητα ερειπώνονται ή καθίστανται οικονομικά μη βιώσιμα για τους ιδιοκτήτες τους. Με μια σημαντική διαφοροποίηση: στα περισσότερα αντίστοιχα «διατηρητέα» πολλών ευρωπαϊκών πόλεων που διατήρησαν έναν στιβαρό αρχιτεκτονικό πυρήνα στο κέντρο τους υπάρχει συνεχής, αδιάλειπτη κατοίκηση εδώ και αιώνες.
Στην Ελλάδα και στην Αθήνα δεν έχουμε αυτό το δεδομένο, καθώς πρόκειται στην πλειονότητά τους για ακίνητα που δεν κατοικούνται για σημαντικό χρονικό διάστημα και έχουν περιπέσει σε καθεστώς εγκατάλειψης.
Το φτιάχνεις ή το χάνεις
Αν θέλουμε να εξετάσουμε ορισμένα μοντέλα κρατικής παρέμβασης, η Μεγάλη Βρετανία παρουσιάζει μια ενδιαφέρουσα θεσμική αντίφαση. Σύμφωνα με την επίσημη κυβερνητική οδηγία για τη συντήρηση ιστορικών κτιρίων, δεν υπάρχει γενική νομοθετική υποχρέωση του ιδιοκτήτη να κρατά το διατηρητέο κτίριό του σε καλή κατάσταση. Αυτό δεν σημαίνει, όμως, ότι μπορεί να το αφήσει ανεξέλεγκτα να καταρρεύσει χωρίς καμία δυνατότητα παρέμβασης της δημόσιας αρχής. Μπορεί κάλλιστα να εκδοθεί repairs notice (γνωστοποίηση ανάγκης επισκευών) και, εφόσον ο ιδιοκτήτης δεν συμμορφωθεί, να υπάρξει, υπό προϋποθέσεις, αναγκαστική απαλλοτρίωση. Η Αγγλία διαθέτει επιπλέον χρηματοδοτικά εργαλεία μέσω του οργανισμού Historic England. Οι επιχορηγήσεις του μπορούν να καλύπτουν εργασίες αποκατάστασης επιλέξιμων ιστορικών κτιρίων, επείγουσες παρεμβάσεις και δράσεις διατήρησης.
Αντιθέτως, το γαλλικό σύστημα προβλέπει ρητώς ότι ο ιδιοκτήτης προστατευόμενου ιστορικού μνημείου έχει την ευθύνη για την καλή του κατάσταση. Οταν αυτή απειλείται σοβαρά επειδή δεν εκτελούνται αναγκαίες εργασίες συντήρησης ή επισκευής, η διοίκηση μπορεί να απαιτήσει από τον ιδιοκτήτη να τις πραγματοποιήσει μέσα σε συγκεκριμένη προθεσμία. Εάν δεν υπάρξει συμμόρφωση, ο νόμος επιτρέπει, υπό προϋποθέσεις, την εκτέλεση των εργασιών από τη διοίκηση ή την έναρξη διαδικασίας απαλλοτρίωσης. Στην περίπτωση εκτέλεσης εργασιών από το κράτος, προβλέπεται επίσης μηχανισμός ανάκτησης μέρους της δαπάνης από τον ιδιοκτήτη.
Το άρθρο 35 του αντίστοιχου ιταλικού κώδικα προβλέπει τη δυνατότητα κρατικής συμμετοχής στις δαπάνες συντήρησης και αποκατάστασης πολιτιστικών αγαθών. Η επιχορήγηση μπορεί να φτάσει έως το 50% της επιλέξιμης δαπάνης και, για έργα ιδιαίτερης σημασίας ή αγαθά που χρησιμοποιούνται ή είναι διαθέσιμα στο κοινό, μπορεί, υπό προϋποθέσεις, να καλύψει το σύνολο της δαπάνης. Υπάρχουν επίσης μορφές ενίσχυσης μέσω επιδότησης τόκων.
Σε μια χώρα με παρόμοια δημογραφικά και οικονομικά δεδομένα, την Πορτογαλία, η τοπική νομοθεσία προβλέπει, υπό προϋποθέσεις, απαλλαγές από τον δημοτικό φόρο ακίνητης περιουσίας (IMI), μειωμένο ΦΠΑ 6% για ορισμένες εργασίες αστικής αποκατάστασης και φορολογικές διευκολύνσεις για επιλέξιμα ακίνητα. Δεν ισχύουν, όμως, αυτομάτως για κάθε παλαιό ή διατηρητέο κτίριο. Η έρευνα πρέπει να εξετάσει εάν τα προγράμματα ανακαίνισης διατηρούν την κατοικία για τους υφιστάμενους κατοίκους ή εάν η αναβάθμιση των ιστορικών κέντρων συνδέεται με αλλαγή χρήσης ή τουριστική εκμετάλλευση.
Επείγουσες εργασίες
Τι συμβαίνει, όμως, όταν ο ιδιοκτήτης δηλώνει οικονομική αδυναμία ή εμφανίζεται αδιάφορος για την τύχη του ακινήτου του επειδή δεν κατοικεί ο ίδιος σε αυτό ή γιατί ζει στο εξωτερικό; Στη Μεγάλη Βρετανία, όταν η τοπική αρχή εκτελεί επείγουσες εργασίες, μπορεί να ζητήσει από τον ιδιοκτήτη την επιστροφή του κόστους, σύμφωνα με το άρθρο 55. Ο ιδιοκτήτης έχει δικαίωμα να αμφισβητήσει την αναγκαιότητα ή το ύψος της δαπάνης, καθώς και να επικαλεστεί οικονομική δυσχέρεια. Η επίσημη κυβερνητική οδηγία ορίζει ότι, όταν η Αρχή εξετάζει την ανάκτηση της δαπάνης, πρέπει να λαμβάνει εξαρχής υπόψη την οικονομική κατάσταση του ιδιοκτήτη και να αποφεύγει απαιτήσεις που είναι δυσανάλογες προς τις δυνατότητές του.
Σε Γαλλία και Βρετανία, εάν οι ιδιοκτήτες αγνοήσουν τις συστάσεις των τοπικών αρχών για επισκευές, είτε τις δρομολογούν οι ίδιες και διεκδικούν την ανάκτηση του ποσού που δαπανούν, είτε προχωρούν σε απαλλοτρίωση.
Από την άλλη πλευρά της Μάγχης, για ένα διατηρητέο κτίριο υψηλής ιστορικής και αρχιτεκτονικής αξίας, άρθρο του γαλλικού Κώδικα Πολιτιστικής Κληρονομιάς προβλέπει ότι, όταν το κράτος εκτελεί τις εργασίες αντί του ιδιοκτήτη, μπορεί να απαιτήσει από αυτόν την επιστροφή έως και του 50% της δαπάνης. Η αποπληρωμή μπορεί να κατανεμηθεί σε περίοδο έως 15 ετών, ενώ το διοικητικό δικαστήριο μπορεί, υπό προϋποθέσεις, να τροποποιήσει το χρονοδιάγραμμα με βάση τις οικονομικές δυνατότητες του ιδιοκτήτη. Σε κάθε περίπτωση, το γαλλικό κράτος αναλαμβάνει de facto το ήμισυ του κόστους των αναγκαίων εργασιών.
Συνοπτικά, ένα κοινό συμπέρασμα που προκύπτει είναι πως όταν η ιδιωτική αδράνεια απειλεί προστατευόμενο μνημείο, η δημόσια αρχή δεν περιορίζεται κατ’ ανάγκην σε πρόστιμα ή σε συστάσεις: μπορεί να αναλάβει τις εργασίες και στη συνέχεια να αναζητήσει μέρος ή ακόμη και το σύνολο της δαπάνης από τον ιδιοκτήτη, αναλόγως της νομοθεσίας.
Στην Ελλάδα, μια χώρα με ούτως ή άλλως συρρικνωμένο αρχιτεκτονικό απόθεμα στα κέντρα των πόλεών μας, έχουμε –παραδόξως– επιλέξει να μην ακολουθούμε κανένα από τα προσφερόμενα μοντέλα συντήρησης του εναπομείναντος κτιριακού μας κεφαλαίου. Δεν χρειάζεται να ανακαλύψουμε τον τροχό. Αρκεί να νοιαστούμε λίγο περισσότερο.
Πηγή: Δ. Ρηγόπουλος, Καθημερινή
